De bosrandtuin - Kansrijke teelten voor Rotterdam - deel 2

Forest gardening is een aan permacultuur *) verwante benadering van tuinieren die gebaseerd is op vormen van landbouw in bosachtige omgeving (agroforestry oftewel bostuinbouw) in de tropen. Deze bostuinbouw werkt met soms wel 7 lagen van beplanting, van hoog naar laag: Grote bomen die (gedeeltelijk) schaduw bieden, kleinere (fruit)bomen, struiken met bessen e.d., kruiden, bodembedekkers, wortel- en knolgewassen (en paddestoelen) en als zevende een 'verticale laag' met klimplanten. Open plekken in het bos bieden plaats voor groenteteelt. In het algemeen is de tuin zo ontworpen dat zij zichzelf in stand houdt, zodat - als de tuin eenmaal functioneert - onderhoud minimaal is.  Kenmerkend voor deze teelt  is dat ze is gericht op zelfvoorziening en dat ze vaak bedreven wordt als deel van een huishouden, en dus niet om voedsel te produceren voor de verkoop.

Doorsnede van een 'forest garden' uit het boek "Forest Gardening" van Robert Hart

Robert Hart heeft in Engeland de basis gelegd voor het ontwerp van een bostuin in gematigde klimaatzones als de onze. Het is hier eigenlijk beter om te spreken van bosrandtuin omdat in noordelijker streken de afstand tussen de bomen groter moet zijn om voldoende licht door te laten naar onderliggende lagen. De ideeën van Hart zijn verder ontwikkeld door Martin Crawford.

Kenmerkend voor forest gardens is dat ze gericht zijn op een optimale verhouding tussen (zo min mogelijk) werk en (maximale) opbrengst, die naast voedsel ook medicinale planten en materialen als bamboe kan omvatten. Voorbeelden uit Engeland laten zien dat je met een bosrandtuin van 125 m2 250 kg voedsel kan kweken (wat genoeg zou moeten zijn voor zes personen) met 2 uur werk per week. Om zo ver te komen moet je wel de tijd insteken om tot een gebalanceerde tuin te komen en dat vergt kennis en hard werk. De tuin van Martin Crawford is in een periode van 10 jaar ontwikkeld met als resultaat dat hij nu nog maar een paar uur per week nodig heeft voor onderhoud.

De tuin van Martin Crawford op Dartington Estate in Devon

De potentie voor Rotterdam ligt in de toepassing van bosrandtuinen in openbaar en semi-openbaar groen in en rond de stad. De bosrandtuin biedt niet alleen een model voor voedselproductie dat aanvullend is op tuinbouw maar ook een alternatief model voor beheer van openbaar groen. De bosrandtuin als beheersvorm koppelt een divers beeld door alle seizoenen en ecologische rijkdom aan (op langere termijn) beperkt, maar divers onderhoudswerk dat ook bruikbare producten oplevert. Om niet te spreken van de mogelijkheden voor educatie en recreatie. In het beheer kunnen zowel gemeentelijke diensten als bewoners een rol spelen, hierover moet per locatie duidelijke afspraken worden gemaakt.

Wil je meer weten over forest gardening dan biedt de website van de Engelse Agroforestry Research Trust een schat aan informatie. Van boeken en DVD's (ik kan de DVD van Martin Crawford aanraden en kijk uit naar zijn boek), en een lijst met planten en zaden tot handige hulpmiddelen. Allemaal te bestellen via de website.

*) onderwerp van een volgende aflevering in deze serie

Eerder in deze serie: SPIN-Farming

Omslag Ontmoetingsdag 15 januari

Op vrijdag 15 januari as is er op Zorgboerderij De Hondspol in Driebergen een ontmoetingsdag van Stichting Omslag ter bevordering van de ontmoeting tussen Landbouw, Ambacht en Gezondheidszorg en de Landbouwsectie van de Antroposofische Vereniging


Het thema deze keer is:
Vruchtbare landbouw als inspiratiebron voor sociale ontwikkeling

Dit thema sluit juist aan bij Landbouw in een stedelijke omgeving, waar de binding met deze omgeving en de mensen die hierin wonen, werken, recreëren. Zo vanzelfsprekend is,

Deze dag zal dit thema als volgt worden uitgewerkt:
In de voordrachtenreeks Vruchtbare landbouw op biologisch-dynamische grondslag (de zogenaamde Landbouwcursus) biedt Rudolf Steiner een vernieuwende blik op de landbouw. Verrassend is om te merken dat diverse gezichtspunten om tot een gezonde landbouw te komen ook vruchtbaar blijken te zijn in de hulpverlening aan mensen. Joop van Dam zal hierover in het ochtendgedeelte een uiteenzetting geven.
Op deze ontmoetings- en netwerkdag zal er tevens gelegenheid zijn om te net-werken met bestuursleden van het bestuur van Omslag.

Zorgboerderij De Hondspol
Gooijerdijk 20
3972 MB Driebergen

Uw kunt u aanmelden voor 10 januari 2010, onder vermelding van het aantal personen, via een mail aan het e-mailadres van Omslag: omslag@xs4all.nl

Routebeschrijving zie: www.lievegoedzorggroep.nl

Werkbezoek Growing Power Deel 3

Zo het nieuwe jaar is weer begonnen dus ook verder met de Growing Power Serie


deze keer het thema:

Vee

Binnen Growing Power is het thema vee wat ruimer genomen dan ieder in eerste instantie bij het woord zal bedenken.
Bij growing Power zijn er 4 groepen vee

1-Kippen en ander gevogelte (3 eenden en een kalkoen, welke naar mannen overigens een loeder was. Alleen vrouwen konden hem te eten geven)
2-Geiten
3-Bijen
4-Vissen

Kippen
binnen Growing Power worden er in een tunnelkas ongeveer 500 legkippen van het ras Rhode Island gehouden. Dt redelijke legras zorgt voor eieren en tevens voor warmte en stikstof voor de andere helft van de kas waar op dit moment spinazie groeide.
De kippen werden gehouden op een poststal systeem welke door vertering ook zorgt voor warmte. De vrijgekomen warmte was dusdanig dat zelfs tijden het koude weer de zijwanden van de tunnel openstonden.
De stikstof en de vrijgekomen ammonia door dit potstalsysteem waren dusdanig dat zelfs de spinanzie het zwaar had (brandvlekken) Daarom is de tussenwand tussen de spinazie en de kippen gesloten. Dit zou te voorkomen zijn door niet en heel jaar de kas als een potstal te gebruiken. Tevens verkleind dit de kans op ziekten.
Om de kans in dit systeem te verkleinen werd er voordat er een nieuwe laag hooi werd aangebracht een product Barmlime gestrooid (= magenesium oxide)

Binnen deze toom kippen waren geen hanen. De plaatselijke regels van Milwaukee verbieden het houden van Hanen in de stad, maar het lijkt er op dat dit gaat veranderen (overigens is Growing Power het enige bedrijf in Milwaukee welke kippen houden)

Geiten
Bij Growing Power liepen tevens een kleine kudde geiten (ongeveer 25 stuks) waarbij het de bedoeling was om deze te melken. Nu ontbreekt hiervoor de kennis en de mogelijkheden qua hygienen om dit te doen. Daarom werden er op het moment dat wij aanwezig waren plannen gemaakt om het overgrote deel naar de slacht te brengen.

Bij zowel de geiten als de kippen werd er gebruik gemaakt van oud brood van de bakkers als een gedeelte van het voedselregiem.

Bijen
Op de locatie van Growing Power werden 6 bijenkasten gehouden. Door de tijd van het jaar heb ik ondanks dat ik ex-imker ben weinig aandacht besteed. De oogst van de honing was elk jaar door de goede dracht (veel diverse bloeiende bomen, struiken en bloemen) door het jaar heen erg goed. Deze honing werd als Urban Honey in de winkel verkocht. Prima honing!


Vissen
Bij Growing Power worden er 2 soorten vissen gekweekt in een policultuursysteem met diverse bladgewassen.
-de welbekende Tilapia
-en de Yellow Perch (lokale baars soort uit Lake Michigan)
Zij bemesten het water, waar de planten mee worden gevoed en deplanten filteren het water voor de vissen.
De waterbuffers waar de vissen in worden gehouden dienen tevens om de kas te verwarmen.

Werkbezoek Growing Power deel 2

Growing Power is gesitueerd in een van de wijken van Milwaukee.
Milwaukee heeft een landklimaat, wat zorgt dat de zomers warmer zijn dan hier en de winters een stuk kouder.

Verwarmen van Kassen

Bij Growing Power hebben ze een aantal manieren om hun kassen en dus hun gewassen te verwarmen.
1- verwarming met gas (niet zo bijzonder)
2-verwarmen dmv een waterbuffer, welke onderdeel is van een Aquaponicssysteem (zie latere blogpost)
4-verwarmen met de aanwezigheid van dieren (zie latere blogpost)
3-verwarmen met hot-mix.

Op de hot-mix zal ik deze blogpost inzoomen.

een hot-mix is een combinatie van producten die dmv het composteringsproces warmte voortbrengt.
Op zich niets nieuws onder de zon, maar....

In een eerdere blogpost heb (zie ook downloads) heb ik het compostverhaal uitgelegd.
Als enigszins vakidioot is dit een beetje de hogerewiskunde versie geworden, daarom zal ik hier de simpele variant even kort schetsen.

composteren voor Dummies:
neem van diverse afvalstromen 70% sterk stikstof houdend materiaal als GFT afval en meng deze met 30% sterk koolstofhoudend materiaal als houtsnippers.
Breng dit in lagen om en om op tot dat je ongeveer een kuub hebt. Houd dit goed nat en controleer door bv een stalen pijp de temperatuur.
Gaat de temperatuur om laag, zet de hoop dan om.

Nu volgt het Hot-mix verhaal:

Ipv een verhouding van 70-30 wordt er voor hot-mix een verhouding van 50-50 aangehouden.
Bij Growing Power gebruiken ze hiervoor;
50% bierborstel in combinatie met gebrande koffiebonen
en 50% houtsnippers.



Deze worden op hopen aangebracht tegen de wanden van de tunnelkassen, waar ze dienen voor isolatie.
Daarnaast wordt er in de 4 hoeken van de kas nog een dergelijke hoop aangebracht.

Dit zorgt ervoor dat de temperatuur enigszins op temperatuur blijft, al worden er bij hele koude nachten de gewassen met plastic extra afgedekt.


Nog een bijkomend voordeel van composteren met hotmix in de tunnelkas is de uitstoot van CO2. Ja CO2 een geweldig gas, waar we in de tuinbouw ontzettend blij mee zijn.
Planten hebben nl een grote behoefte hieraan om te groeien en ze doen het hier dus ook goed op.
CO2 is dus niet altijd een probleem, maar ook een kansgas. Mits uiteraard goed ingezet!

Werkbezoek Growing Power Deel 1

Op 29 november heb ik in dit blog de intentie opgeschreven om van ons werkbezoek Growing Power een dagelijkse Blogpost te maken, gezien het belabberde internet, maar misschien nog wel meer onze energie na het einde van een dag werken, de socliale verplichtingen en nu het verwerken van alle informatie in een bedrijfsplan. Is deze blog dus ernstig verlaat.

Om alles een beetje leesbaar te houden heb ik ervoor gekozen om hier een meerdelige blogpost van te maken.

Vandaag deel 1

Stad en Land

Growing Power is een van de voorbeeldbedrijven in de wereld als het gaat om stadslandbouw. Het bevreemde ons daarom wel een beetje dat we tijdens onze eerste werkdag op 2 december na een stevig ontbijt met scrumbled egg with Porc en de oer-Nederlandse Liga werden ingeladen in busjes en richting "the rural area" werden gebracht om te oogsten.

Op een locatie zo'n 45 minuten rijden buiten de stad wordt op een locatie van zo'n 8 HA op grotere schaal gecomposteerd (omzetten met BOB-Cat) en vnl akkerbouw achtige gewassen gekweekt.
Vnl. ik was altijd in de overtuiging dat bij GP dit op een heel speciale manier gebeurde, maar wat wij hier zagen was niet anders dan de mij bekende kleinschalige biologische vollegrondsteelt.

Wat wel opviel waren de producten.
Zo hebben we deze dag een soort losse groene kool geoogst die blijkbaar in de VS gretig aftrek vindt. Gezien de Nederlandse markt (mensen eten toch niet graag kool) zou ik deze (wat ondefinieerbare) kool niet snel op deze schaal zetten.
Daarnaast hebben we de bekende spruiten geoogst, maar ook de hier minder bekende Palmkool, welke hier vaak als vergeten groente wordt gepresenteerd maar daar onder de naam Dinosorecole als een regularcrop bekend is.



Al met al een heerlijke dag op het land gewerkt.
tegen de O C, maar met een heerlijk zonnetje

Foto's Antoine Miltenburg

SPIN - Kansrijke teelten voor Rotterdam - deel 1

Vandaag de start van de (al weer 2 maanden geleden aangekondigde) serie over kansrijke teelten voor Rotterdam, zoals die ook op het RO festival werden getoond. Deel 1 behandelt SPIN farming, een teelt die ER-lid Jan Willem van der Schans tegenkwam op een congres in de Verenigde Staten en die inmiddels internationaal als stadslandbouwteelt bekend staat.

SPIN farming (Small Plot Intensive farming) is een manier van voedselproductie die handig gebruik maakt van (tijdelijk) braakliggende stukjes grond in de stad, bijvoorbeeld verwaarloosde achtertuinen of semi-gesloten stukken gazon. Een Spin farmer heeft meestal diverse locaties, die ieder qua gewassen optimaal benut worden, zodat als geheel een breed scala aan assortiment geleverd kan worden. In Rotterdam valt naast achtertuinen en groene restruimtes ook te denken aan daken. Op dit moment doen we onderzoek naar de geschikte locaties.

Spin farming is ontwikkeld door een boer uit Saskatoon Canada, Wally Satzewich, die ontdekte dat voedselproductie binnen de stad een aantal voordelen heeft boven voedselproductie op het platteland: de grondprijs is laag (mensen stellen hun tuin veelal om niet ter beschikking, of in ruil voor een deel van de oogst), er is voldoende water, de temperatuur is meestal een of enkel graden hoger (dus meer teelten per jaar), de afstand tot de markt is kort, etc. http://www.marketgardening.com/wallysmarketgarden/ Wally belevert vanuit een twintigtal lokaties in de stad een mede door hem opgerichte boeren markt http://www.saskatoonfarmersmarket.com/

SPIN farming claimt dat het mogelijk is met een uitgekiende productie en marketing strategie meer dan 50.000 dollar per halve acre te verdienen (oftewel 16 euro per m2). Een goede investering. SPIN farming is daarmee niet zozeer een alternatief wat teeltechnisch afwijkt van andere manieren van (biologische) voedselproductie, maar het is vooral een in bedrijfskundig opzicht afwijkend alternatief, Het gaat vaak om biologische teelt, die evenwel vooral arbeidsintensief in plaats van kapitaals intensief wordt uitgevoerd (kleinschaligheid van de binnestedelijke lokaties verhindert grootschalige mechanisatie). Door handig gebruik te maken van niet of laag geprijsde inputs vanuit de stad, en door strikt te plannen vanuit de behoeften van de markt kan toch een behoorlijk inkomen gehaald worden. De ideeen van Wally zijn uitgewerkt en gesystematiseerd door Roxane Christensen, van het Institute for Innovation in Local Farming is Philadephia, waar ook een SPIN farm operationeel was op het terrein van het drinkwater bedrijf: . http://www.somertontanksfarm.org/

Wat SPIN farming interessant maakt voor Rotterdam is dat het aansluit op de volkstuintraditie van voedselproductie op kleine lapjes grond, maar dat het met zijn nadruk op de stadsboer als zelfstandig ondernemer ook kansen biedt aan startende ondernemers en aansluit op de cultuur van aanpakken in Rotterdam.

Hard, maar gevarieerd werk in de buitenlucht, dat ook inhoudelijk uitdagend is. Eigen baas. Veel contact met je klanten. En wellicht zelfs uitzicht over de skyline van Rotterdam...

Bekijk ook

Een artikel in Trouw van dit voorjaar (zie inzet)

En natuurlijk: http://www.spinfarming.com/

Met dank aan Jan Willem van der Schans.

Stadslandbouwplannen in Den Haag

In Den Haag begint stadslandbouw wortel te schieten. Op de Foodprint weblog wordt een plan van Annechien Meier gepresenteerd voor een interactieve binnenstadsvolkstuin op een plein in de stad. Zij is al langer bezig met stadslandbouw onder andere middels haar mobiele volkstuin. Met dit project wil Meier een plek in Den Haag realiseren die kan dienen als proeftuin voor het creëren van een uitgebreide ‘groente infrastructuur’ voor de stad.

In het verlengde hiervan heeft de Foodprint manifestatie van Stroom Centrum voor Beeldende Kunsten afgelopen jaar opdracht gegeven voor een aantal ontwerpen die eetbaar groen in en om de stad onderzoeken, zols het Eetbare park van Nils Norman, de Park Supermarkt van Van Bergen Kolpa en Foodscape Schilderswijk van Debra Solomon. Terwijl het ontwerp van Van Bergen Kolpa de (stedelijke) supermarkt projecteert op het platteland van Delfland, richten de ander projecten zich op concrete interventies in de openbare ruimte van Den Haag, zoals het project van Annechien Meier. De binnenstadsvolkstuin, het Eetbare Park en de Foodscape bieden mogelijkheden om de voordelen van landbouw in de stad te verkennen, in samenwerking en uitwisseling met de bewoners van Den Haag. We volgen de ontwikkelingen met belangstelling.